नात्या-गोत्यांची `माया'

भ्रष्टाचार हा गेली अनेक वर्षे सातत्याने आपल्या देशातील जनसामान्यांचा सर्वाधिक चघळला जाणारा विषय ठरला आहे. भ्रष्टाचाराच्या प्रकरणांच्या वर्तमानपत्रे व वाहिन्यांवर चाललेल्या चर्चा मात्र `कोणी',`किती',`राजीनामा' आणि `चौकशी' आणि [काल्पनिक] नैतिकता एव्हढ्या भोवतीच पिंगा घालताना दिसतात. त्यामुळे चर्चा भ्रष्टाचार केंद्री न होता [भ्रष्टाचारी]`व्यक्ती'केंद्री व `शिक्षा' केंद्री होतात. भ्रष्टाचाराचा `उगम' आणि `प्रतिबंधात्मक उपाय' या  व्यवस्थात्मक  बाबी मात्र दुर्लक्षिल्या जातात. अगदी `भ्रष्टाचार निर्मूलन' करण्याचा वसा घेतलेले देखील `चौकशी'[तपास] आणि `शिक्षा' याबाबतच्या तरतुदीबाबतच आग्रह धरताना दिसतात. त्यांच्या दृष्टीने भ्रष्टाचार म्हणजे `लाच' किंवा `बेकायदेशीर'! आणि त्यावर एकच `रामबाण' उपाय म्हणजे `लोकपाल'! केवळ निर्मूलनवाद्यांनाच नव्हे तर, बहुतांश भारतीयांना असेच वाटते की, `लोकपाल' आले रे आले .........भ्रष्टाचार संपेलच !!!

वस्तुत: आजचा देशापुढील गंभीर प्रश्न लाच/बेकायदेशीर बाबींचा अजिबात नाही, तर कायदेशीर भ्रष्टाचाराचा आहे, `राजरोस अधिकृत'पणे शासन व जनतेच्या पैशांवर व मालमत्तेवर डल्ला मारण्याचा आहे. कारण पहिल्या पध्दतीची `चोरी' [लाच] निदान `लपून छपून', `घाबऱ्याघुबऱ्या' केलेली असते व `पकडली गेल्यास' शिक्षेची भीती असतेच! दुसऱ्या पध्दतीचा `डल्ला' `कायदेशीर, खुल्लमखुल्ला' असल्यामुळे अत्यंत घातक व जनतेचे नीतिधैर्य खच्ची करणारा आहे. [आजच्या घडीला या डल्ल्याला आपण `भ्रष्टाचार' म्हणू देखील शकत नाही कारण तो `कायदेशीर' आहे.] या अत्यंत भयावह वास्तवाकडे `निर्मूलन'वाद्यांचेच नव्हे तर प्रसार माध्यमांचे, विचारवंतांचे व तमाम जनतेचे दुर्लक्ष झाले आहे!!

"लोकप्रतिनिधी व नोकरशहा यांच्याकडील मोठमोठे बंगले, जमिनी, गाड्या व बॅंकेतील अधिकृत रक्कम याबाबत कारवाई का केली जात नाही? आपापली संपत्ती ते स्वत:हून जाहीर करतानाच `कोट्यावधीं'ची जाहीर करतात! रात्रंदिवस अविरत `जनतेच्या सेवाभावी कार्या'त मग्न असताना त्यांना एवढी संपत्ती-मालमत्ता कमवायला आणि जमवायला वेळ तरी कसा मिळतो? त्या मिळकतीची चौकशी करून जप्त का केली जात नाही??" असे प्रतिपादन, प्रश्न सातत्याने जनसामान्यांकडून अगदी नाक्या-नाक्यांवरील चर्चेतदेखील हिरीरीने मांडले जातात आणि त्यावर सारे निरुत्तर होतात! तथापि, हे प्रश्न अगदी सरकारी ऑडीटर्सना पडले तरी ते त्यावर करू काहीच शकत नाहीत ही त्यातील मेख आहे. ऑडीटर्स, चौकशी समिती, सी.बी.आय. सकट कोणीही त्या मालमत्तेला हात लावू शकत नाहीत, कारण ती संपत्ती, मालमत्ता त्यांनी `कायदेशीर पध्दतीने अधिकृत'पणे मिळवलेली असते, अगदी, त्यावरील सर्व कर-सरचार्ज वगैरे भरून!!!! वास्तविक, शासकीय व्यवहारांत ऑडीटर्स/निरीक्षक [किंवा भविष्यातील `लोकपाल'] व्यवहार कायदेशीर/नियमानुसार झाले की नाहीत ते तपासू शकतात व तसे झाले नसल्यास नियमबाह्य' / बेकायदेशीर ठरवून भ्रष्टाचार झाल्याचा `संशय'ही व्यक्त करू शकतात. मात्र गोम अशी आहे की लोकप्रतिनिधी-नोकरशहा यांना करोडो रुपये हडपण्यासाठी काहीही `बेकायदेशीर किंवा नियमबाह्य' करण्याची अजिबात गरजच नाही!!! [तरी देखील त्यातील अनेक जण सवयीने लाच घेतातच हा भाग अलाहिदा!!] कारण,ते सारे व्यवहार `कायदेशीर' पध्दतीने करून कोटयावधी रुपये अधिकृतपणे हडप करता येतातच. त्यामुळे, तशी [कायदेशीर हडपलेली] मिळकत जाहीर करणाऱ्या लोकप्रतिनिधी-नोकरशहांना कारवाईची तमाच राहात नाही. परिणामत: ज्यांच्यावर अशा भ्रष्टाचाराचे आरोप आहेत ते देखील `असा व्यवहार झालाच नाही' असा दावा करतच नाहीत. `त्या व्यवहारात काहीही बेकायदेशीर नाही' असाच प्रतिवाद करतात. वरून, "भ्रष्टाचार सिद्ध झाला तर, राजीनामा देईन, संन्यास घेईन" असा आव्हानात्मक पवित्रा घेऊन उजळ माथ्यानेच नव्हे तर, दांडगटपणे फिरू लागतात!! ते तसे बोलू,फिरू शकतात, कारण तशा व्यवहाराची जरी चौकशी झाली, एखादा `जनहित याचक' कोर्टात जरी गेला तरी त्या आरोपीला `क्लीन चिट' मिळणार असते. जनतेच्या-शासनाच्या संपत्ती व मालमत्तेवर `कायदेशीर दरोडा' घालण्याची ही पध्दत सध्या जगातील अनेक राष्ट्रांत प्रचलित आहे.....व या पध्दतीस `क्रोनी कॅपिटालीझम' [नात्या-गोत्यांची `माया'] असे म्हटले जाते. `क्रोनी कॅपिटालीझम' बाबत भारत अर्थातच बरेच वरचे स्थान पटकावून बसला आहे.

लोकप्रतिनिधी व त्यांचे [उद्योजक म्हणवून घेणारे] नातेवाईक/मित्रमंडळी हे उच्चपदस्थ शासकीय अधिकाऱ्यांच्या संगनमताने पळवाटा शोधून `सरकारी टेंडर्स, कंत्राटे, मालमत्ता किंवा जमिनी हस्तगत करून स्वत:च्या नावे प्रचंड संपत्ती/मालमत्ता गोळा करतात, अशा प्रक्रियेला `क्रोनी कॅपिटालीझम' [नात्या-गोत्यांची `माया'] म्हटले जाते. [यात कित्येकदा नोकरशहा स्वत:च लोकप्रतिनिधींकडे `डबोले देणाऱ्या' प्रकल्पाची `ऑफर' बनवून घेऊन जातात किंवा परस्पर स्वत:च्या नातेवाईकांना देतात.] `क्रोनी कॅपिटालीझम' हे `विकसनशील म्हणवून घेणाऱ्या' मागास राष्ट्रांतील अर्थव्यवस्थेवरील सर्वात भयानक संकट मानले जाते. किंबहुना `क्रोनी कॅपिटालीझम' मुळेच ही राष्ट्रे मागास राहिली आहेत असेही अनेकांचे मत आहे. विकसनशील राष्ट्रांमध्ये साहजिकच विकासाची प्रचंड कामे सुरु असतात आणि त्यासाठी प्रचंड मोठा निधी उपलब्ध केला जातो. ही कामे किंवा `सामाजिक कार्यांसाठी' सरकारी मालमत्ता, जमिनी फक्त लोकप्रतिनिधींच्या स्वत:च्या किंवा त्यांच्या नातेवाईकांच्या/मित्रमंडळींच्या संस्था, कंपन्या [अर्थात, त्यांत त्यांचे शेअर्स असतातच] यांनाच मिळाव्यात यासाठी नोकरशहांशी संगनमत करून मोठ्या कामांच्या टेंडर्स/ऑफर्स साठी अशा अटी,शर्ती, नियम, कालमर्यादा इ.इ. बंधने टाकली जातात, की जेणेकरून त्यात खरे स्पर्धक अगोदरच बाद व्हावेत. याउप्परही एखादा स्पर्धक टेंडरसाठी आलाच, तर त्याला `समजावून' किंवा `सांभाळून' बाहेर काढण्यात येते, जेणेकरून स्पर्धा होतच नाही व `खरेदी-विक्री'चे दर `निरंकुश'पणे आकारले जाऊन विकासाचा किंवा जनतेचा निधी बेबंदपणे लुटला जातो. उदा. धरणे, रस्ते, शासकीय इमारती इत्यादींची बांधकामें, टोल-जकात वसुलीची, खाणकामाची, वाळू उपश्याची कंत्राटे किंवा सरकारी मालमत्ता-जमिनी [`समाजहिताच्या' गोंडस नावाखाली] नाममात्र शुल्कावर लीजवर अथवा विकत देणे इत्यादी अनेक प्रकारांनी `क्रोनी कॅपिटालीझम'चा उपसर्ग अनेक देशांत झालेला दिसतो..तसाच तो भारतात देखील आढळतो. किंबहुना, भारतात सरकारी मालमत्ता, विकासाचा निधी व जनतेचा पैसा हडप करून लोकप्रतिनिधी, नोकरशहा व त्यांच्या नातेवाईक-मित्रमंडळींच्या खात्यात ओतण्यासाठी `क्रोनी कॅपिटालीझम'चाच वापर प्रामुख्याने झालेला दिसतो. तथापि, भारतात राजकीय पक्ष व राजकारण बाजूला ठेऊन `क्रोनी' पाळले जाते हे विशेष. भारतात पक्षापेक्षा `जाती-नातीं'ना जास्त महत्व आहे व पक्षांतर ही नित्याची बाब आहे हे त्याचे कारण असावे.

`क्रोनी कॅपिटालीझम' या संज्ञेत `कॅपिटालीझम' हा शब्द जरी असला तरी प्रत्यक्षात हा प्रकार `कॅपिटालीझम'च्या नेमका विरुध्द आहे. खऱ्या `कॅपिटालीझम' [भांडवलदारी] मध्ये `मुक्त स्पर्धा' अनिवार्य असते व त्यात भांडवलदारांच्या तीव्र स्पर्धेमुळे ग्राहकांना, म्हणजेच जनतेला वस्तू व सेवा स्वस्त व उच्च दर्जाच्या मिळाव्यात असे अभिप्रेत असते. `क्रोनी कॅपिटालीझम'मध्ये मात्र अशी स्पर्धाच बंद केली जाते [कारण तिथे लोकप्रतिनिधी व नोकरशहांच्या नातेवाईकांखेरीज कोणीही टेंडर्स, ऑफर्स घेऊ शकत नाही!] परिणामत: वस्तू व सेवेच्या किमती अफाट वाढून दर्जा खालावतो. भारतातील रस्त्यांची, पुलांची दुरावस्था व त्यावरील वाढीव `टोल'चे दर हे `नात्या-गोत्यांच्या माये'चे एक मासलेवाईक उदाहरण ठरावे. `क्रोनी कॅपिटालीझम'ची लागण झालेल्या देशांतील नोकरशहा हे अत्यंत `कळी'च्या ठिकाणी असतात. एखादी योजना राबवताना खरा लाभार्ह [एलिजिबल] सामान्य माणूस किंवा संस्था असेल तर त्यांना लाभ मिळू न देण्याचे नियम, पोटनियम शोधण्याचे काम ते करतात, तर हेच नोकरशहा त्यांच्या स्वत:चे किंवा लोकप्रतिनिधींचे नातेवाईक, मित्रमंडळी,संस्था असतील तर त्याना लाभ देण्याचे नियम, पोटनियम शोधण्याचे व बनवण्याचे काम करतात. काही युक्त्यांच्या बाबतीत तर भारतातील लोकप्रतिनिधी व नोकरशहा अन्य देशांच्या पुढे गेले आहेत . उदा. अनेक लोकप्रतिनिधी वा नोकरशहा, हे असे सारे व्यवहार आपला एखादा विश्वासू घरगडी, ड्रायव्हर किंवा तत्सम एखादा अत्यंत विश्वासू छोट्या माणसाच्या नावे करतात.......आणि आपल्या नावे त्याचे मुखत्यारपत्र करून घेतात. म्हणजे, कधी एखाद्या `चौकशी'त अडकण्याचा प्रसंग आलाच तर `त्या' घरगड्याला `संचालक', `विश्वस्त' म्हणून `बळी' देता येते आणि जोपर्यंत त्यातून उत्पन्न मिळत असते, तो पर्यंत `मुखत्यारपत्रानुसार' तो `घरगडी'च राहतो.. एकंदरीत `क्रोनी कॅपिटालीझम'ने ग्रासलेल्या देशाची व जनतेची अवस्था `पोटात जंत झालेल्या' रूग्णासारखी होते. अशा रुग्णाने कितीही व काहीही खाल्ले तरी ते रुग्णाच्या अंगी लागतच नाही, कारण ते अन्न `जंत' खाऊन फस्त करतात आणि पुष्ट-मस्तवाल होतात.

`क्रोनी कॅपिटालीझम'चा परिणाम समजण्यासाठी सामान्य माणसाच्या अनुभवविश्वातील काही उदाहरणे घेता येतील. एखाद्या उद्योगाच्या किंवा संस्थेच्या संचालक किंवा मँनेजरने स्वत:ची एखादी कंपनी काढून त्या स्वत:च्या कंपनीकडे मूळ कंपनीच्या कामांचे कंत्राट घेतले तर काय होईल??:- त्या कामाचा भाव, गुणवत्ता, कालावधी व पेमेंट अदा करण्याचा सर्वाधिकार असलेल्या संचालक किंवा मँनेजरची कंपनी [म्हणजेच तो स्वत:] गब्बर होत जाईल आणि मूळ संस्था वा कंपनी कंगाल होईल! सहकारी बँकेच्या संचालकांनी स्वत:ला किंवा स्वत:च्या नातेवाईकांनाच कर्ज दिले तर काय होते? :- अशा बँकांचे दिवाळे निघते आणि संचालक,मँनेजर मात्र दिवाळी साजरी करताना दिसतात. एखाद्या ट्रस्टच्या एखाद्या विश्वस्ताने किंवा मँनेजरने ट्रस्टची जागा भाड्याने किंवा विकत घेतली तर तो व्यवहार कोणाला लाभदायी ठरेल???? .....

खरं तर, या प्रश्नांची उत्तरे देण्याची आवश्यकताच नाही इतकी ती सोपी आणि सरळ आहेत. बँकांमधील जनतेचा पैसा सुरक्षित राहावा, म्हणूनच सहकारी बँकांना स्वत:च्या संचालकांना व त्यांच्या नातेवाईकांना कर्ज देण्यास सक्त मनाई आहे. संचालक किंवा त्यांच्या नातेवाईकांना कर्ज पाहिजे असल्यास ते त्यांना दुसऱ्या कुठल्या तरी बँकेतूनच [जेथे त्यांच्याकडे कोणतेही पद नाही...निव्वळ गुणवत्तेच्या आधारावर] घ्यावे लागते. याबाबत कसूर आढळल्यास संचालकाचे संचालकपद रद्द होऊन तुरुंगवास भोगावा लागतो. ट्रस्टच्या विश्वस्तांना त्याच ट्रस्टकडून कुठलाही `लाभ' घेता येत नाही. याबाबत कसूर आढळल्यास अशा विश्वस्ताचे पद तत्काळ रद्द करून त्याच्याविरुध्द `धर्मादाय आयुक्त' गुन्हा नोंदवतो. कॉर्पोरेट क्षेत्रात देखील असे `लागेबांधे' उघडकीस आले तर, मँनेजर्सना तत्काळ बडतर्फीचा नियम लागू आहेच. असेच नियम `विकसित' राष्ट्रांतील लोकप्रतिनिधी व नोकरशहांना देखील लागू आहेत. एखाद्या सिनेट, किंवा पार्लमेंट सदस्याने किरकोळ शासकीय लाभ घेतल्याचे उघडकीस आल्यावर त्याचे सदस्यत्व रद्द केले गेले, हा इंग्लंड व तत्सम देशांमधील अर्वाचीन इतिहास आहे.....आणि म्हणूनच ती राष्ट्रे विकसित व सबळ बनली आहेत. तसेच आपल्या देशात का घडू नये?? आपल्याकडे तर आमदारांच्या निवासी संकुलांसाठी मुंबईसारख्या शहरांत अत्यल्प दरांत जमिनी दिल्या गेल्या...तेही विधानसभेत राक्षसी बहुमताने, सर्वपक्षीय पाठींब्याने!!! कोण, कशी आणि काय चौकशी करणार??? आणि कोणाकोणाचे सदस्यत्व रद्द करणार?? सर्व काही जवळजवळ `बिनविरोध संमत'...म्हणजे... कायदेशीर!!!

मध्यंतरी काही राजकारण्यांनी वाहिन्यांवर प्रश्नाला उत्तर देताना, उत्तरा ऐवजी प्रतिप्रश्नच केला होता." उद्योग करणे, हा या देशात मुलभूत अधिकार आहे. मग लोकप्रतिनिधींनी उदयोग करण्यात गैर काय?" या त्यांच्या सवालाचे उत्तर असे आहे की, "लोकप्रतिनिधींना किंवा त्यांच्या व नोकरशहांच्या नातेवाईकांना उद्योग, व्यापार करण्याचा अधिकार, हक्क आहेच!! तो कोण नाकारतंय? त्यांनी जरूर `वाट्टेल ते' उद्योग करावेत, पण त्यांना `शासनाशी उद्योग, व्यापार करण्यास मात्र बंदी असावी. लोकप्रतिनिधी, नोकरशहा, त्यांचे नातेवाईक किंवा त्यांचे शेअर्स असलेल्या कंपन्या, संस्था, ट्रस्ट यापैकी कोणालाही शासनाकडून कोणत्याही प्रकारचा [मालमत्ता, जमिनी, टेंडर्स, कंत्राटे इ.इ.], प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्ष `लाभ' घेण्याची परवानगी नसावी. एकंदरीत सहकारी बँक, संस्था व ट्रस्टसाठी जे नियम लागू आहेत, तेच शासनाला देखील लागू असावेत!!"

याखेरीज लोकप्रतिनिधी, नोकरशहा यांना व त्यांच्या जवळच्या नातेवाईकांना `मालमत्तेची मुखत्यारपत्रे' स्वीकारण्यास मनाई असावी, प्रत्येक लोकप्रतिनिधीच्या, उच्चपदस्थ अधिकाऱ्याच्या व त्यांच्या नातेवाईकांच्या प्रत्येक मालमत्तेची दरवर्षी `स्क्रुटिनी' `मिळकतीच्या स्रोता'ची छाननी केली जावी, अशा अनेक तरतुदी `अधिकृत' घबाड मिळवण्याविरुध्द केल्या जाऊ शकतातच, पण हा मूळ `नात्या-गोत्यांच्या मायेला' प्रतिबंध करणाऱ्या नियमांच्या अंमलबजावणीसाठी पुढील तपशिलाचा भाग झाला.

लपून-छपून केल्या जाणाऱ्या भ्रष्टाचाराचे प्रकार व करणाऱ्यांची संख्या इतकी अगणित आहे की त्याचे निर्मूलन करण्याला आज आपण केवळ स्वप्नरंजन म्हणू शकतो. परंतु उघड-उघड भ्रष्टाचार करण्यास व भ्रष्टाचारास कायदेशीर मान्यता देण्यास पायबंद घालणे तर निश्चित शक्य आहे. त्यासाठी सर्वप्रथम `क्रोनी कॅपिटालीझम'ला तातडीने मज्जाव करणे अनिवार्य आहे. ते न करता लोक`पाल' तर सोडा, लोक`मगर' आली तरी लोकप्रतिनिधी, नोकरशहा, त्यांच्या संस्था व `कंपन्या' संपत्तीच्या डोहात आकंठ डुंबतच राहतील !

लोकेश शेवडे

चांगल्यातून वाईट

बालपणापासूनच नव्हे, तर तान्हेपणापासून आपल्याबद्दल आपले आई-वडील, आप्तेष्ट मंडळी, "आपण कसे असावे" याबाबत काही ना काही सुचवत असतात, सांगत असतात....आणि या ना त्या मार्गाने आपल्या मनावर बिंबवत असतात. अगदी तान्हेपणी कोडकौतुकाने सुरुवात होते..."कित्ती छान", "कित्ती गोड", "किती सुंदर" असे जवळजवळ प्रत्येकच तान्ह्या बाळाला म्हटले जाते. पुढे त्याच्या बाल्यावस्थेत उभे राहण्याचे, चालण्याचे, शब्दोच्चारांचे कौतुक सुरु होऊन आणखी पुढे शाळेत गेल्यावर, हुशारी-चलाखी-चतुराई या बाबींचे गुणगान सुरु होते. तसे नसल्यास भोळेपणाचे, साधेपणाचे, वेंधळेपणाचे देखील कौतुक सुरूच राहते.एकंदरीत, आपण कुठल्या ना कुठल्या किंवा अनेक बाबतीत श्रेष्ठ आहोत असे बहुतांश मुलांच्या मनावर बालपणापूर्वी पासूनच रुजवले जाते. पुढे, स्वत;ला कळायला लागेपर्यंत आणि `अहं'ची जाणीव फुलल्यानंतर स्वत:चे अलगत्व [uniqueness] आणि श्रेष्ठत्व प्रत्येकाच्या मनात खोलवर बिंबले जाते.


स्वत:चे अलगत्व, श्रेष्ठत्व मनात बिंबले जात असतानाच आदर्शवादी कल्पना, व्यक्तिमत्वे इ. बाबी देखील प्रत्येकाच्या मनात घर करून बसू लागतात. संस्कारक्षम वयापासून घडत असलेल्या या साऱ्या प्रकारांतून आणि पुढे निसर्गत: निर्माण होणाऱ्या `अहं'च्या जाणीवेतून "आपण कसे असावे" याबाबत प्रत्येकजण दृढ कल्पना करून बसतो.मग बहुतांश वेळा त्या कल्पनेप्रमाणे वागण्याचा प्रयत्नही करतो.संस्कारक्षम वय संपेपर्यंत प्रत्येकाची "आपण कसेही असलो तरी खूप चांगले आहोत" अशी बालंबाल खात्री पटलेली असते. [चांगले म्हणजे कसे हे अर्थातच प्रत्येकजण आपापल्या मर्जीनेच ठरवतो] आणि या वयापर्यंत आपल्या मनात तयार केलेल्या स्वत:च्या [तथाकथित चांगल्या] आदर्शांच्या जवळपास पोहोचण्याची धडपडही सुरु झालेली असते.


तथापि, श्रेष्ठत्व-अलगत्व, चांगुलपणा आणि आदर्शांनी भारलेल्या स्वत:च्या काल्पनिक-आदर्श व्यक्तिमत्व हे अर्थातच हुशार,कला-क्रीडा संपन्न, न्यायी,कनवाळू, प्रेमळ, चपळ, बलाढ्य, निर्दोष वगैरे वगैरे अनेक अथवा एखाद्या प्रकारात मोडणारे असते आणि त्यात वासना, स्वार्थ, मोह, लोभ, मत्सर यांचा लवलेशही नसतो. प्रत्यक्षात मात्र, गुण असतीलच असे नाही, पण दुर्गुण मानले जाणाऱ्या सर्व वासना व स्वार्थ हे मात्र निसर्गदत्त असल्यामुळे खचितपणे प्रत्येक व्यक्तीत असतातच. त्यामुळे जडणघडण होत असल्यापासूनच प्रत्येकाचे स्वत:चे खरे स्वरूप आणि आदर्श [काल्पनिक] स्वरूप यांच्यात प्रचंड तफावत निर्माण होऊ लागते.`मी'चा अर्थ उमगू लागेपर्यंत प्रत्येकजण स्वत:च्या आदर्श स्वरूपाच्या इतक्या प्रेमात पडलेला असतो आणि प्रत्येकाच्या मनावर स्वत:चे आदर्श स्वरूप इतके खोलवर बिंबले गेले असते की ते `आदर्श'स्वरूप म्हणजेच `मी' असे त्याला वाटू लागते. इतकेच नव्हे, जगाने देखील आपल्याला ते `आदर्श'स्वरूपच मानावे यासाठी तो धडपड करू लागतो.


थोडक्यात, कळत्या वयात येईपर्यंत प्रत्येकजण जगासमोर आपापल्या आदर्शांनुसार स्वत:ची प्रतिमा उभी करतो आणि जगापैकी कोणाचेही आपल्याकडे लक्ष असल्याचे जाणवेल तेंव्हा लक्ष देणाऱ्यावर आपली `ती' प्रतिमा ठसावी असा आटोकाट प्रयत्न करू लागतो. अर्थात, या वयापर्यंत प्रत्येकाला आपण आपल्या आदर्शवत असल्याची इतकी पक्की खात्री झालेली असते की हे सारे प्रयत्न त्याच्या स्वत:च्या अगदी नकळत घडत राहतात. म्हणून, `मी' जगाशी संभाषण करीत नसून `माझी प्रतिमा' करते आहे, तसेच, जग मला ओळखत नसून `माझ्या प्रतिमेला' ओळखते आहे, हे वास्तव कोणाला उमगतच नाही.


मागील शतकात भारतात एक राजा होऊन गेला. हा राजा एकाक्ष होता व त्याच्या गेलेल्या डोळ्याच्या आजूबाजूची त्वचा देखील खराब झालेली होती. या राजाने स्वत:ची जी काही अनेक तैलचित्रे काढून घेतली, ती सारी profile, म्हणजे चेहऱ्याची एकच बाजू दिसेल अशी काढून घेतली....जेणे करून तैलचित्र पाहणाऱ्याला त्याचा फुटका डोळा दिसूच नये. शारीर व्यंगाबाबत त्या राजाने जे केले, तेच प्रत्येकजण स्वत:च्या एकंदर व्यक्तिमत्वाबाबत करत असतो . फरक फक्त इतकाच असतो की शारीर व्यंगाबाबत राजा जे करत होता [किंवा, अन्य लोकही जे आपापल्या शारीर व्यंगाबाबत करतात] ते जाणीवत: केले जात होते....आपल्या एकंदर व्यक्तिमत्वाबाबत मात्र बहुतांश वेळा प्रत्येकजण ते नकळत करत असतो.कुणीतरी म्हटलंय, "आपल्याकडे कोणाचे तरी लक्ष आहे हे कळून जे वर्तन केले जाते, ते `व्यक्तिमत्व'....व आपल्याकडे कोणाचेही लक्ष नाही हे ठाऊक असूनही जे वर्तन घडते ते `चारित्र्य'!!! प्रत्येकजण आपले `चारित्र्य' कसेही असले तरी आपले `व्यक्तिमत्व' मात्र अत्यंत चांगले साकारण्याचा प्रयत्न करत असतो. यात लक्षात घेण्यासारखी मेख अशी आहे की, `व्यक्तिमत्व' किंवा `प्रतिमा' साकारावी लागते , त्यासाठी प्रयत्न करावे लागतात...याउलट `चारित्र्य' हे घडते !! त्यासाठी वेगळे काहीही करावे लागत नाही.


एकंदर स्वत:ला चांगले [आदर्श] मानण्याच्या प्रक्रियेत प्रत्येकजण स्वत:च्या प्रतिमेलाच खरे मानू लागतो व आपण खरोखरचे कसे आहोत याकडे पूर्णत: दुर्लक्ष होते. या प्रक्रियेत प्रत्येकाला आपापल्या प्रतिमेची इतकी सवय होऊन जाते कि, वास्तवातल्या[अस्सल] त्याला `स्वत:'ला जगच नव्हे तर तो स्वत:ही पाहू शकत नाही.एखाद्याला अपघाताने,चुकून कधी खऱ्या[अस्सल] `स्वत:'चे दर्शन घडलेच, तरी तो "तो मी नव्हेच" असा विश्वामित्री पवित्रा घेतो. उदा. एखाद्याला नशिबाने काही काळ लठ्ठ पगाराची नोकरी मिळाली....नंतर ऊर्वरित आयुष्यभर कमी पगाराच्याच नोकऱ्या मिळाल्या तरी "आपली पात्रताच कदाचित कमी पगाराची असावी" हे मान्य करणे तर सोडा तसा विचारही त्याच्या मनाला शिवत नाही. "खरं तर मला अमुक-अमुक इतका मोठ्ठा पगार होता....पण दुर्दैवानं आता कोणालाही चागल्या माणसांची कदर राहिली नाही, म्हणून मला हल्ली कमी पगारावर काम करावं लागतंय..." असे तो आयुष्यभर जगाला सांगत राहतो. पण हे केवळ जगाला सांगण्यापुरते मर्यादित नसून त्याला तसेच मनापासून वाटत असते...ही गोम आहे. आयुष्यभर मिळणारा कमी पगार ...आपल्या कुवतीला अनुसरून होता...तोच आपला खरा चेहरा आहे... असे त्याला अजिबातच वाटत नाही ....कधीतरी, अल्पकाळ मिळालेला लठ्ठ पगार हाच आपला खरा चेहरा-खरी कुवत भासते. लठ्ठ पगाराच्या काळाचे `प्रोफाईल' [ profile] हाच त्याला आपला संपूर्ण चेहरा वाटतो. प्रदीर्घ काळ लठ्ठ मिळकत असणाऱ्याबद्दल तर काय सांगावे????? त्यांना तर ती मिळकत हा आपल्या खऱ्या कुवतीचा-खऱ्या चेहऱ्याचा भक्कम पुरावा...आरसाच वाटतो. उच्चपदस्थ-यशस्वी व्यक्तींना त्यांच्या चलतीच्या काळात मिळालेले सत्कार, लाभलेल्या प्रतिष्ठितांच्या ओळखी, लोकांनी दाखवलेली आपुलकी..... सुंदर-आकर्षक दिसणाऱ्याना, भिन्न लिंगीयांनी वाहिलेली स्तुतिसुमने, त्यांना वश करण्यासाठी केलेली धडपड या बाबी आपल्याला आपल्या `चांगुलपणा'मुळेच अनुभवास येत आहेत असे मनोमन वाटत असते. आपले पद, यश,सौंदर्य हे फारफार तर आपले `प्रोफाईल'[profile] आहे...आपला खरा आणि संपूर्ण चेहरा नव्हे हे त्यांना उमगतच नाही. इतर प्रत्येकाबाबत अगदी कसून परीक्षण व चिकित्सा करू शकणाऱ्या प्रथितयश, प्रतिष्ठित व्यक्ती स्वत:बाबत मात्र चिकित्सा करू शकत नाहीत व आपला खरा चेहरा पाहूच शकत नाहीत. ही बाब केवळ उच्चपदस्थ, श्रीमंत, यशस्वी व देखण्या व्यक्तींनाच लागू आहे असे तर सरसकट सर्वांनाच लागू आहे. फरक फार तर इतकाच असतो की जितक्या जास्त लोकांशी संबंध येतो, तितक्या जास्त प्रकारची `प्रोफाईल्स' [profiles] व तितक्या रंगांचे मेक-अप [make-up] केलेली `प्रोफाईल्स' [profiles] घेऊन प्रत्येकजण जगात वावरत असतो.आणि या सर्वांमध्ये साम्य असे आहे की, राजाने जसा आपल्या चेहऱ्यातील गेलेला डोळा व खराब त्वचेचा भाग नाकारला, तद्वतच प्रत्येकजण आपापल्या एकूण व्यक्तिमत्वातील खरा भागच नाकारत राहतो.


स्वत:ला `चांगला' मानण्याच्या प्रक्रियेत सर्वात मोठा धोका असतो तो सवयीतून पुढची पायरी गाठण्याचा!!! पहिली सिगारेट ओढताना ठसका लागलेला माणूस...थोड्याच काळात रोज एखाद-दोन सिगारेटी ओढू लागतो....मग दिवसाला चार-पाच ओढायला लागतो...मग पुढे ते कमी पडायला लागते म्हणून दिवसागणिक सिगारेटी वाढत जाऊन रोज एक-दोन पाकिटे सिगारेट ओढणारा `रेग्युलर स्मोकर' [regular smoker] बनतो....त्यानंतर त्याला सिगारेट सोडणेच अशक्यप्राय होते....सिगारेटशिवाय आयुष्य काढणे तर सोडा, एक दिवस...एक तासही काढणे असह्य होते. तशीच अवस्था `प्रोफाईल्स' घेऊन जगणाऱ्या- `मेक-अप' करून वावरणाऱ्या व्यक्तींचीही होते. पहिल्या `मेक-अप'ची त्याला आणि जगाला सवय झाली की तो त्यावर अधिक आकर्षक `मेक-अप'चा आणखी एक थर चढवतो.......अशी आयुष्यभर वेळोवेळी नवनवीन `मेक-अप'ची पुटे चढवत प्रत्येकजण जगात राहतो. साहजिकच, जितके वय, यश किंवा प्रतिष्ठा अधिक, तितकी `मेक-अप'ची पुटे जास्त!! याचा अर्थ अयशस्वी-अप्रतीष्ठीतांच्या चेहऱ्यावर `मेक-अप' नसतो असे नव्हे. फार तर त्या `मेक-अप'चा थर जरासा पातळ असतो किंवा पुटे कमी असतात. त्याचे कारणही साधेपणा-प्रांजळपणा नसून नवनवीन पुटे देण्यासाठी हुशारी व साधने कमी पडलेली असतात हे आहे.


स्वत:च्या चेहऱ्याला-`प्रोफाईल'ला `मेक-अप' करण्यासाठी जी प्रसाधने [कॉस्मेटिक्स] वापरली जातात, त्यात सर्वात महत्वाचे आणि सर्वात प्रचलित असलेले प्रसाधन `तात्विक समर्थन' [logical justification] हे आहे. शारीर चेहऱ्यावरील खड्डे व मुरुमांसाठी जसे `फौंडेशन' वापरले जाते, तसेच व्यक्तिमत्वाच्या चेहऱ्यावरील गैर-अनैतिक वर्तनाला तात्विक समर्थनांचा [logical justifications] लेप प्रत्येकजण लावत असतो. भावनात्मक दुखापत, अस्मितेला ठेच, अपमान वगैरेचा सूड किंवा व्यावहारिक चतुराई इत्यादी समर्थने लोक आपापल्या गैरकृत्यांना अगदी सहजगत्या देतात. "सगळेच पैसे खातात, आपण न खाल्ल्याने काय होणाराय?", "हल्ली प्रामाणिक राहून चालत नाही बाबा, लोक गैरफायदा घेतात", "आपण चांगल्याशी चांगले आणि वाईताशी वाईट आहोत!!! का S S य?" "वेळ प्रसंग पाहून कधीकधी खोटं बोलणं अपरिहार्य आहे!" "त्याने `तसे' केले तेंव्हा चालले, तर मग मी `असे' केले तर चुक काय??" अशा प्रकारची मल्लीनाथी वाक्ये फेकून विजयी मुद्रेने बहुतांश लोक फिरत असतात. अशा `लॉंजिक्स'नी चेहऱ्यावरचे व्रण - खड्डे बुजवून सगळेच स्वत:शी पूर्णत: तृप्त होतात. ती वाक्ये ऐकणारेही तसाच `मेक-अप' करून वावरत असल्यामुळे त्यांनाही अशा समर्थनांच्या `मेक-अप'वर काहीही आक्षेप नसतो.उलट त्यांनाही आपल्यासारखाच एक `सम-दु:खी'[???] सापडल्याचा आनंद होतो. एकंदरीत, खरा चेहरा कोणालाही शोधावासा वाटतच नाही.


वस्तुत: कोणाचाही खरा चेहरा हा कुरूपच असतो का?? या प्रश्नाचे उत्तर अर्थातच `नाही' असेच आहे. कोणतीही `खरी' गोष्ट ही `सुंदर किंवा कुरूप' असतच नाही, ती केवळ `अस्सल किंवा नैसर्गिक' असते. परंतु, आपल्या `खऱ्या किंवा अस्सल स्वत:'पेक्षा वेगळा `आदर्श स्वत:' बनवल्यावर त्या `मेड-अप' आदर्शापुढे खरा चेहरा साहजिकच निस्तेज-फिकट आणि खडबडीत भासू लागतो. आणि जितकी `मेक-अप'ची पुटे जास्त तितका खरा चेहरा नकोसा वाटू लागतो. एव्हढेच नव्हे, तर खरा चेहरा पूर्ण `मेड-अप' व्हावा व तेजस्वी दिसावा म्हणून प्रत्येकजण संपादित-विपर्यस्त-काल्पनिक व खोट्या माहितीचा आधार घेऊ लागतो. मग अपरिहार्यपणे आपला खोटेपणा इतरांना कळू नये म्हणून मोकळेपणा-सहज-साधेपणा टाकून देऊन अपारदर्शक बनून स्वत:भोवती [ दोष, अपयश व कमकुवत पानाभोवती ] गुप्ततेचे कडेकोट कुंपण घालून घेतो ...आणि हळूहळू बंदिस्त-हिणकस आयुष्य स्वीकारतो. यानंतर अर्थातच, आपला खोटेपणा उघडकीस येण्याची धास्ती प्रत्येकाला वाटणे क्रमप्राप्तच ठरते. ...परिणामत: आधीचा खोटेपणा प्रगट होऊ नये म्हणून अधिक खोटेपणा- अधिक बंदिस्तपणा करण्याचे दुष्टचक्र सुरु होते. या साऱ्यासाठी नवनवीन युक्त्यांची व समर्थने-साधनांची निकड प्रत्येकाला सातत्याने भेडसावू लागते. अनेकदा ही धास्ती दूर करण्यासाठी आपल्या अपयशाचे खापर दुसऱ्यांवर फोडणे, दुसऱ्यांचे श्रेय नाकारणे- ते आपण लाटणे अशा किंवा अन्य हिंसा करणे देखील भाग पडते.

मोकळ्या हवेतील छोट्या रोपांना जर सतत झाकून-बंदिस्त ठेवले तर त्या रोपांची पाने-फुले पिवळी पडतात व रोगट होतात. तद्वतच, सतत अपारदर्शक-बंदिस्त राहण्याने अशा `मेड-अप' माणसांचा मूळचा साधा-नैसर्गिक चेहरा सुरकुतू लागतो...त्यांचे मन रोगट बनते. एकंदरीत, मुळातला नैसर्गिक-अस्सल-साधा चेहरा कालानुक्रमे, यशानुक्रमे व प्रतीष्ठानुक्रमे सुरकतत-मुरुमाळत जातो. मूळचा सहज-साधा-मोकळा स्वभाव अधिकाधिक अनैतिक-लबाड बनत जातो. त्यानंतर मात्र स्वत:चा चेहरा पाहणे म्हणजे खरोखरच अत्यंत कुरूप-खडबडीत-मुरुमाळ असा भयप्रद चेहरा पाहणे ठरते....जे कोणालाही स्वत:ला सहन होणे अशक्य आहे. आपण असे विद्रूप आहोत हे मान्य करणे प्रत्येकास इतके असह्य होते की, आपला खरा चेहरा ज्यात दिसेल ते आरसेच ते फोडतात.....किंवा शोक-विव्हल होऊन स्वत: भग्न होतात. स्वत:चा खरा चेहरा पाहिल्यानंतरच्या या दोनही प्रतिक्रिया हिंसात्माक्च आहेत. या प्रतिक्रियांमधून साध्य काहीच होत नाही....उलट स्वत:शी किंवा दार्शनिकाशी हिंसा करण्याचे आणखी एक पातक त्याच्या नावे जमा होते.


आपल्या मनाचा रोग किंवा चेहऱ्याचे विद्रूपत्व घालवण्यासाठी सर्वप्रथम...आपले मन किंवा चेहरा रोगट-विद्रूप झाले आहे हे स्वत: जाणवणे-उमगणे आवश्यक आहे. तसे झाले तरच त्यावर उपाय करावासा वाटेल व करता येईल. तथापि, तसे जाणवल्याबरोबर स्वत :ची घृणा वाटण्याचा, आरसा फोडावासा वाटण्याचा किंवा स्वत: शोकमग्न होऊन खचण्याचा धोका आहे.....व तशा कोणत्याही परिणामाने स्वत:ला पाहण्याची प्रक्रियाच थांबेल....ज्यामुळे उपाय सापडण्याची शक्यताच नष्ट होईल.


म्हणून स्वत:चा खरा चेहरा पाहण्याआधी हे नीट समजून घेतले पाहिजे की "स्वत:चा खरा चेहरा पाहायला मिळणे हा अत्यंत दुर्मिळ व अपूर्व योगायोग आहे!!" चेहरा कसाही असला तरी चालेल...कारण सर्वांच्याच चेहऱ्याला व्रण असतातच..सर्वांचेच चेहरे थोडे ना थोडे विद्रूप असतातच!!
महत्व तो चेहरा पाहायला मिळण्याला आहे...कारण स्वत:चा चेहरा पाहण्याचे भाग्य फारच कमी लोकांना लाभते. आपले विद्रूपत्व जाणवण्याचा क्षण अत्यंत आनंददायी आहे, कारण सुंदर बनण्याच्या वाटचालीतले ते पहिले पाउल आहे!!!!!!!




१६/०९/२००३ [२१:४५]

`श्रेय'खंड आणि केक

`श्रेय'खंड आणि केक

काही करायचे म्हटले की `काय', कसे, किती, केंव्हा आणि कुठे असे अनेक प्रकारचे प्रश्न पडतात आणि पडत...राहतात. परंतु, एखाद्या शहराचा विकास किंवा त्या शहराचे तत्सम `काहीही' करायचे झाल्यास `काय, कसे' वगैरे हे प्रश्न फारच दुय्यम ठरतात आणि पहिला आणि एकमेव प्रश्न पडतो. ...तो म्हणजे `कोणी'????

नाशिकच नव्हे, तर कोणत्याही शहराचा, भागाचा, प्रांताचा `विकासा'च्या मुद्द्यावर कधीच फारसे मतभेद होत नाहीत. विकास व्हायला हवा या बाबत तर अगदी घट्ट एकमतच असते, पण, काय-कसा वगैरे तपशिला बाबतही म्हणजे, अग्रक्रमाच्या बाबत थोड्या-बहुत फरकाने सर्वाना सर्व बाबी मंजूर असतात. रस्त्यांचे रुंदीकरण,फुटपाथ,सुशोभीकरण,सिग्नल्स, दुतर्फा झाडे इ.इ. पासून शाळा, खेळाची मैदाने,जॉगिंग ट्रक,स्टेडीअम, बगीचे, तरण-तलाव..अगदी शेवटी....स्मशाने.. या सा-यापर्यंत कोणीच काही अमान्य करत नाही. एकाच मुद्द्यावर चर्चा येऊन अडकते, ती म्हणजे...समजा, हा विकास झालाच... तर तो `कोणी' केला? अर्थात.....त्याचे श्रेय कोणाला जाईल??? आणि मग...त्या ठिकाणीच घोडे असे काही अडते...की, ते नंतर उठतच नाही. कारण त्या श्रेयावर डोळा नगरसेवकांपासून, महापौर, आमदार, खासदार ...अगदी मंत्र्यांपर्यंत प्रत्येकाचा असतो. हे श्रेय मिळवण्यासाठी लोक-प्रतिनिधींमध्ये इतकी जीवघेणी चुरस असते की, श्रेय आपल्याला मिळणार नसेल तर तो विकास `होऊच नये' यासाठी ते आटापिटा करतात. आणि मग बहुतांश विकास-प्रकल्प खोळंबून राहतात. लोक-प्रतिनिधी तसे का करतात, ते उघड आहे. त्या श्रेयाच्या आधारावरच पुढच्या वेळी जनता त्याना निवडून देत असते आणि पुन्हा पुढची पाच वर्षे त्यांना बिन-बोभाट `सर्व काही' मिळणार असते.

तथापि, विकासाच्या संदर्भात दोन महत्वाच्या बाबी दुर्लक्षिल्या जात आहेत. विकास खोळंबण्यामागे स्थानिक तपशीलातील चुका, नोकरशाहीची लाल-फीत,जमिनी, कायद्यांची गुंतागुंत, भ्रष्टाचार वगैरे ही कारणे आहेतच. परंतु `श्रेया'वरून अडवणूक ही एक अतिरिक्त व गंभीर असूनही जनतेकडून दुर्लक्षिली गेलेली बाब आहे. `श्रेया'चा ताबा ही भारतातील विकासाला लागलेली कीड आहे. तरीही, भ्रष्टाचार, लाल-फितीचा कारभार याबाबत जागरूक असणारे विचारवंत व जनसामान्य `श्रेया' बाबत गप्प बसतात. भूखंडाचे `श्रीखंड' असे मथळे देणारे आणि वाचणारे दोनही जण `श्रेय'खंडा बाबत चिडीचूप का ? ही एक महत्वाची बाब. दुसरे म्हणजे विकास म्हणजे रस्ते-मैदाने-तलाव-शाळा हे जसे आवश्यक आहे तसेच, किंबहुना त्यापेक्षाही जास्त या `विकसित' भागात निर्माण होणारी घाण-कचरा-मलनि:सारण यांची विल्हेवाट आवश्यक आहे. शहर असो की खेडे, जनता वसतीस आल्यावर चांगले काही करतील की नाही यावर अनेक शक्या-शक्यता असतील मात्र ही जनता `घाण आणि कचरा' करणारच आणि करतच राहणार हे मात्र अनिवार्य आहे. असे असूनही नाशिकच नव्हे तर, अगदी मोठ-मोठ्या शहरांमध्ये मैदाने-तरणतलाव-बगीचे इ. गोष्टी विकसित होऊन ५०-५० वर्षे लोटली आहेत आणि कचरा-मलनि:सारण यांची विल्हेवाट लावण्याचे प्रकल्प मात्र अद्याप आलेले नाहीत. ड्रेनेज तर कोणत्याही प्रक्रियेशिवाय नदीत सोडले जाते!!

या दोन महत्वाच्या बाबींकडे तमाम जनतेचे दुर्लक्ष...हा परिणाम, भारतीय मानसिकतेचा असावा. आपण ज्याला लोकशाही म्हणतो व ती आपल्याकडे रुजली आहे असेही म्हणतो, ती वास्तवात `लोकशाही' नसून पूर्णत: `लोक-प्रतिनिधी'शाही आहे. संपूर्ण देशभर त्या-त्या ठिकाणचे लोक-प्रतिनिधी हे जहागीरदार किंवा राजे असल्यासारखे वागतात आणि जनताही लोकप्रतिनिधींना `राज्यकर्ते' मानते. अनेकजण तर या व्यवस्थेचे समर्थनच करतात. `अमुक-अमुक' नेत्याने भ्रष्टाचार केला तर काय झाले?? त्याने आमच्या भागाचा `विकास केला आहे ना?' असे समर्थन देऊन त्या नेत्याची भलावण करतात. वरून ``भ्रष्टाचार काय सगळेच करतात!'' अशी पुष्टीदेखील जोडतात. ब्रिटीश भारतात येऊन-जाई पर्यंत भारतात हजारो वर्षे लहान-लहान राजे, जहागीरदार राज्य करीत आणि जनता त्यांचे लांगुल-चालन करीत, त्यांच्या चित्र-विचित्र `इच्छा' पुरवीत आपापला `विकास' साधत असे. यानंतर आपल्याकडे तथाकथित लोकशाही आली....इतकी वर्षे उलटून गेल्यावरही आपण त्याच सरंजामशाहीतून बाहेर आलेलो नाही एवढाच या पहिल्या बाबीचा अर्थ. दुसरी बाब देखील आपल्या मानसिकतेचे द्योतकच आहे. कर्जबाजारी झाले तरी धाम-धूमीत लग्न साजरे करायचे अशी भारतीयांची वृत्ती आहे, [पेशवाई मोडकळीला आली तरी साजूक तुपाच्या लाडवांच्या जेवणावळी चालूच होत्या!] त्याच वृत्तीने घाण-कचरा निर्मूलनाची व विल्हेवाटीची व्यवस्था नाही आणि बाग-बगीचे, जॉगिंग ट्रक मात्र आहेत अशी शहरे असण्यात आश्चर्य काय??? `केक' या पदार्थावर सुशोभीकरणासाठी `आईसिंग' करण्यात येते. `आईसिंग'चा थर दिल्यावर मात्र आत केक आहे की अन्य काही, ते काहीच समजून येत नाही. कचरा व मलनि:सारण विल्हेवाटीची [ड्रेनेज-ट्रीटमेंट] व्यवस्था नसताना बगीचे व तरण तलाव यांना `विकास' म्हणणे म्हणजे `आईसिंग' केलेल्या शेणाला `केक' म्हणण्या सारखे आहे!!!!

`श्रेय'खंड आणि `केक' हे दोनही पदार्थ नाशिकला उपलब्ध आहेत का हे आपले आपणच पाहिलेले बरे !!

लोकेश शेवडे १७/४/२०११

`कसाब'सा उज्ज्वल

`कसाब'सा उज्ज्वल / `उज्ज्वल' प्रतिमा

क्रिकेट किंवा अन्य कोणत्याही खेळात एखादा संघ जिंकल्या नंतर त्यातील कर्णधाराला अथवा सामनावीराला त्यांच्या यशाचे रहस्य विचारले तर त्याचे श्रेय ते हमखास `टीम'-सवंगडी वगैरेंना देतात किंवा त्याबाबत ते अनुकूल परिस्थिती, प्रतिस्पर्ध्याच्या चुका, योगायोग इत्यादींचा देखील उल्लेख करतात. सांघिक यशाचे सोडा, अगदी एसएससी बोर्डाच्या किंवा युनीवर्सीटीच्या परीक्षेत एखादा विद्यार्थी पहिला आला [म्हणजे अर्थातच एकट्यानेच अभ्यास करून] आणि त्याला कोणीही विचारले की, `तुझ्या यशाचे रहस्य काय?' तरी तो त्याचे श्रेय पूर्णपणे स्वत:कडे न घेता त्यात आई,वडील,गुरु किंवा सहकारी मित्र वगैरेंना श्रेयाचा मोठा वाटा देतो. अनेकजण तर संपूर्णच श्रेय इतरांना देतात.

या उलट सिने-स्टार,तारका, वलयांकित व्यक्ती, राजकारणी वगैरेंच्या बाबत मात्र नेमके उलटे घडते. त्यांच्यात श्रेय उपटण्याची [ किंवा लाटण्याची] अहमहमिकाच चाललेली असते. सिनेमा गाजल्यानंतर तो `माझ्यामुळेच गाजला' असे अभिनेते,दिग्दर्शक,लेखकांपासून ते अगदी एक्स्ट्रापर्यंत प्रत्येक जण कंठशोष करत सांगत फिरतो. एखादे धरण, पूल किंवा प्रकल्प एखाद्या गावात सुरु झाल्या नंतर प्रत्येक पुढारी तो आपल्याच पुढाकाराने, प्रभावाने झाला असे ओक्साबोक्शी सांगत सुटतो आणि स्वत:च्या कार्याच्या अहवालात त्याचा ठासून उल्लेख करतो. पडलेल्या पुलाबद्दल, फुटलेल्या धरणाबद्दल मात्र सारेच चिडीचूप!!! आणि बोललेच तर फक्त दोनच शब्द .....दुसऱ्याचे नाव आणि आडनाव!!! राजकारणी आणि सिनेस्टार यांच्यात आणखी एक साम्य असते...अर्थातच, सतत कॅमेरा समोर येण्यासाठी तळमळ आणि धडपड!!!

एकंदरीत....सतत कॅमेरा समोर येणे आणि यशाचे, सत्कृत्यांचे श्रेय उपटणे ही सिनेस्टार, राजकारणी वगैरे लोकांची खासियत असते असा एक सार्वत्रिक समज आहे. सध्या त्यात आणखी एका व्यावसायिकांची भर पडली आहे....ती म्हणजे सरकारी वकिलांची!!! गेली वर्ष- दोन वर्षे टी.व्ही. स्क्रीनवर राखी सावंत पेक्षाही जास्त तावातावाने आणि जास्त वेळ बोलणारया व्यक्तीचे नाव काय??? असा प्रश्न विचारल्यास ऑप्शन्स न विचारता उत्तर येईल...`सरकारी वकील उज्ज्वल निकम'!!! उज्ज्वल निकम हे सरकारी वकील नसते तर सर्व खटले सरकार हरले असते की काय? आणि [गाजलेल्या] खटल्यांमध्ये तारीख जरी पुढची पडली तरी ती बातमी द्यायला दस्तूर खुद्द `सरकारी वकीलच' पाहिजे असा भारतीय संसदेने कायदा केला आहे की काय? असे प्रश्न टी.व्ही.पेक्षकांना पडावेत इतके वेळा श्री उज्ज्वल निकम हे कॅमेरा समोर येतात आणि आपण एकट्याने कसा `हुश्शारी'ने हा खटला जिंकला किंवा पुढची तारीख घेतली असे सांगतात. यात श्री उज्ज्वल निकम हे हुशार आहेत की नाहीत, सरकारी वकिलांनी टी.व्ही. कॅमेरा समोर यावे की नाही हे मुद्दे नसून... उज्ज्वल निकमांच्या कॅमेरा समोरच्या वक्तव्यांमुळे आणि अविर्भावांमुळे जनसामान्यांच्या मनात न्याय-व्यवस्थेबाबत कोणती प्रतिमा निर्माण होते हा आहे.

२६/११च्या गाजलेल्या खटल्याच्या निकाला नंतर उज्ज्वल निकमांसकट अनेक भारतीयांना आनंद-समाधान वाटणे स्वाभाविक आहे. तसे वाटल्यावर ते व्यक्त करणे ही स्वाभाविकच आहे. तथापि, ते समाधान व्यक्त करताना निकमांच्या शब्दातून, हावभावांतून, अविर्भावांतून `स्वत:चे आत्यंतिक महत्व प्रकट झाल्यास, जनसामान्यांना त्याचे फार वेगळे अर्थ पोहोचतात. ते असे की,

१] श्री.निकम यांच्याखेरीज एकही [लायक] वकील सरकारकडे उपलब्ध नाही.
२] जर निकम आजारी पडले असते किंवा अन्य काही कारणाने उपलब्ध नसते आणि खटला `दुर्दैवाने' दुसऱ्या वकिलाकडे गेला असता तर अखंड भारत हरला असता व कसाब सुटला असता.
३] २६/११ या संपूर्ण खटल्याच्या प्रक्रियेत पुरावे, तपास, कायदे विषयक सल्ला इत्यादी बाबींसाठी निकमांकडे `टीम' किंवा `संघ' किंबहुना कुठलेही सहकारी असे नव्हतेच आणि असलेच तर ते पूर्णत: `निकामी' होते. [तसे सहकारी असते, तर त्यातील एखादा तरी एकदा तरी एखादी तरी किरकोळ माहिती देण्यासाठी तरी कॅमेरा समोर आला असता]
४] ज्या अर्थी श्री निकमांना त्यांची अपरंपार असलेली अक्कल-हुशारी इतकी पणाला लावावी लागते त्या अर्थी असंख्य लोकांना गोळ्या घालून ठार मारणारया गुन्हेगारांना भारतात शिक्षा होणे कठीण आहे. दहशतवादी, खुनी अशा अत्यंत भयानक गुन्हेगारांना शिक्षा होऊ शकेल असे कायदे आणि न्याय-व्यवस्थाच भारतात नाही!!
५]पोलिसांपासून न्याय-व्यवस्थे पर्यंत सर्वजणामुळे कसाब निर्दोषच सुटला असता, तर त्याला दोषी ठरवण्यासाठी निकम एकटे [एकहाती] लढत होते. एकंदरीत श्री निकम हे कसाब विरुध्द नव्हे तर मूलत: भारतीय न्यायालय व पोलीस यांच्या विरुध्द लढत होते.

यात शेवटचे दोन मुद्दे अत्यंत गंभीर स्वरूपाचे आहेत. जनसामान्यांच्या मनात आपल्या देशाची व न्याय-व्यवस्थेची इतकी वाईट प्रतिमा निर्माण होणे ही बाब देशासाठी विघातक व दूरगामी परिणाम करणारी आहे. २६/११ च्या खटल्याच्या निकालानंतर एका मराठी वाहिनीला निकम यांनी त्यांच्या कुटुंबीयांसह मुलाखत दिली!!! त्यात श्री निकम यांचे गुणगान [कुटुंबीय दुसरे काय करणार??] करताना खटल्याच्या निकालासाठी अन्य कोणी दुरान्वये देखील काही काम केल्याचा उल्लेख होत नव्हता व श्री निकम देखील त्यास आक्षेप घेत नव्हते. माझ्या ठिकाणी अन्य कोणीही असता तरी कसाब सुटलाच नसता, असे ते [वरवरच्या विनयाने सुध्दा] म्हणत नव्हते, उलट केवळ त्यांच्या मुळेच कसाबला शिक्षा घडली व अखंड भारत जिंकला असे त्यांच्या व त्यांच्या कुटुंबियांच्या वक्तव्य व हावभावातून प्रतीत होत होते. जणू श्री निकम म्हणजे अखंड भारत!! न्यायालये- पोलीस वगैरे केवळ निमित्तमात्र !! म्हणजे, या खटल्याशी संबंधित पोलिसांपैकी करकरे, साळसकर वगैरे बंदुकीच्या गोळ्यांमुळे गेले.....आणि बाकीचे अनुल्लेखामुळे!!!!

राजकारणी आणि सिनेस्टार यांच्याशी श्री निकम यांचे असलेले दुसरे साम्य देखील महत्वाचे आहे. ते म्हणजे `अपयशा बाबत मौन'!! टी.व्ही.वरील अविर्भाव आणि वक्तव्यांवरून असे श्री निकम यांच्या आयुष्यात एका `केस' ला देखील अपयशाचा धक्का लागलेला नाही असे चित्र निर्माण होते!! मागे एकदा एका गाजलेल्या खून खटल्यात एका संगीतकारावर आरोप ठेवण्यात आला होता. सदर आरोपी भारतातून इंग्लंड मध्ये स्थायिक झाल्यामुळे श्री निकम महोदय अत्यंत `चवताळून'[ निदान हावभावांवरून तसे वाटत होते] टी.व्ही.वर म्हणाले होते की, ``त्याला [आरोपीला] भारतात आणणे अनिवार्य आहे. त्यामुळे मी स्वत:च इंग्लंडला जाऊन तिथल्या कोर्टात उभा राहून युक्तिवाद करणार आहे.'' पुढे निकम यांनी `आरोपीला भारतात घेऊनच येईन' अशी गर्जनाही केली. त्यानंतर श्री.निकम इंग्लंडला गेले आणि.........परत आले........पण नंतर टी.व्ही. समोर ते `केस'च्या निकालाविषयी `खुलाश्याचे' काहीच बोलले नाहीत. बहुदा इंग्लंड मधील कोर्टात `केस'च्या ऐवजी निकमांच्या युक्तिवादाचाच `निकाल' लागला असावा!! [या खटल्यात इंग्लंड कोर्टात युक्तिवादाचे वाभाडे निघाले असे नंतर वाचनी आले.] मुद्दा युक्तिवादाचा किंवा पराभवाचा नसून त्याबद्दल मौन पाळण्याचा, अपयशाबाबत अनुल्लेखाचा आहे.... असे अपयश अनेकदा आले [ आले असणारच] तरी निकमांच्या कौशल्य आणि बुध्दिमत्ते विषयी आदरच राहील. पण ते अपयश मोकळेपणाने कबूल करण्याऐवजी लपवले-झाकले जात असेल तर मात्र बुद्धिमत्ता आणि हेतू या दोनही बाबी शंकास्पद का ठरू नयेत??

निकमांच्या कॅमेरा समोर येण्याच्या संदर्भात आणखी एक वेगळा मुद्दा उपस्थित होतो. त्याच `२६/११'च्या निकालानंतरच्या `कौटुंबिक' मुलाखतीत स्वत: बद्दल बोलताना श्री निकम यांनी अबू सालेम या आरोपीला ``मी `अब्या' म्हणतो'' असे मोठाइकीने सांगितले. त्याला `अब्या' म्हणतेवेळी अबू सालेम हा तुरुंगात होता व स्वत: निकम हे अर्थातच `सरकारी वकील' म्हणून त्याचा जबाब घ्यायला गेले होते, असे निकमांनीच सांगितले. मुळात, ``सरकारी वकिलाने आरोपीचा जबाब `त्याची कोंडी करणारा' मिळवण्यात धन्यता मानावी की आरोपीची वैयक्तिक हेटाळणी करण्यात?'' हा प्रश्न लगेचच मुलाखतकर्त्याने त्यांना विचारावयास हवा होता. ही `सुरस आणि चमत्कारिक' कथा निकमांनी टी.व्ही.वर रंगवून सांगण्याचे प्रयोजनच काय?? गुन्हेगारांबद्दल जनतेमध्ये कमालीची चीड आणि तिडीक असते याचा फायदा घेऊन `स्टंट'बाजीतून लोकप्रियता त्यांना मिळवायची आहे काय?? तसे असेल, तर त्यासाठी त्यांनी शासकीय पद, शासकीय व्यवस्था, न्याय-व्यवस्था,लोकशाही व्यवस्था या सारयांचा व त्या साऱ्यांनी सोपवलेल्या जबाबदारीचा वापर केला असे त्यांना वाटत नाही काय?? असेही प्रश्न पुढे त्यांना विचारावयास हवे होते. तुरुंगात जेरबंद केलेल्या आरोपीचा `जबाब घेताना' सरकारी वकील म्हणून स्वत:च्या दोनही बाजूंना दोन सशस्त्र पोलीस ठेवून त्याला `अब्या' म्हणण्यात काय शौर्य आहे?? त्या ऐवजी निकमांनी कोणतेही सरकारी पद व सुरक्षा न घेता स्वत:च्याच गल्लीतल्या एखाद्या छडमाड गुंडाला जरी हटकले, तरी ते अभिनंदनीय असेल!! ते कसेही असले तरी, अशा फुशारक्या मारून निकम काय साध्य करू पाहताहेत? हा खरा प्रश्न आहे. असे `स्टंट' [करून व] सांगून, फक्त आणि फक्त वैयक्तिक `ग्लेमराइज़ेशन' [ खरे म्हणजे पदाचे `थिल्लराइज़ेशन'] घडू शकेल अन्य काहीही नाही. २६/११ च्या खटल्यां बाबत अशाच एका [अर्थातच] टी,व्ही. वरील मुलाखतीत मुलाखतकर्त्याने निकमांना ``तुम्ही राजकारणात जाणार काय??'' असा प्रश्न विचारला. निकमांकडून त्याचे उत्तर ``मी सरकारी वकील आहे आणि खटल्यांबाबत बोलतोय. हा प्रश्न इथे अप्रस्तुत-गैरलागू आहे'' असे त्यावेळी यायला हवे होते. या ऐवजी निकमांनी ``राजकारणात गौडफादरची आवश्यकता असते, मला मात्र कोणी गौडफादर नाही'' असे उत्तर दिले. हे `वैषम्य-पूर्ण' उत्तर ऐकून आणि त्यांच्या स्वत:च्या तोंडून स्वत:च्याच शौर्याची रसभरीत वर्णने ऐकून श्री. निकम यांची विद्वत्ता, कौशल्य याबाबत आदर असूनही त्यांना `ग्लैमर' आणि [कदाचित] राजकारण यांचा मोह आवरत नसावा अशी शंका येते. अशा मोहाचे भयानक दुष्परिणाम जनमानसावर घडण्याची शक्यता लक्षात घेऊन सरकारी वकिलांनी प्रसार-माध्यमांना सामोरे जाण्याबाबत `शुचिता' पाळण्या संबंधी संहिता तयार करणे आवश्यक आहे. अन्यथा निकमांची प्रतिमा `उज्ज्वल' होईल पण पोलीस व न्याय-व्यवस्थेची प्रतिमा मात्र `निकम्मी' होईल !!!

लोकेश शेवडे [२१/५/२०१०]

तेथे पाहिजेच का जातीचे???

``आपल्यात एकी नाही ना...त्यामुळे आपण मागे पडतो!!'' ``आपण जर संघटीत झालो, तर इकडची दुनिया तिकडे करू शकू!!'' ....कोणत्याही एका प्रकारची, वर्गाची, जातीची टाळकी एकत्र आली की अशी वाक्ये ऐकू येणे आणि ``कशासाठी करताय संघटना?'' या प्रश्नावर, ```ते' संघटीत होतात, तर मग आम्ही का होऊ नये?'' ``हा प्रश्न `त्यांना' आधी विचारा, आम्हाला का विचारता?'' असे प्रतिप्रश्न केले जाणे ही बाब अगदीच नित्याची,सवयीची झाली आहे. यावेळी `बहुभाषिक ब्राह्मणे' एकत्र आली आहेत.....तेंव्हाही वेगळे काही प्रतिवाद होणार नाहीत...किंबहुना कोणत्याही संमेलन, मेळाव्यात वेगळे काहीच घडत नसते. त्यामुळे `ब्राह्मणांच्या' संमेलनात वेगळे काही घडण्याची अपेक्षा का धरावी?? आणि भुवया का उंचावल्या जाव्यात?? वास्तविक कोणत्याही जातीय,धार्मिक अथवा वांशिक आधारावर संमेलन, मेळावा करण्याचे किंवा एकत्र येण्याचे नैतिक समर्थन होऊ शकत नाही. कारण अशा जन्माधिष्ठित निकषांवर एकत्र येण्यातूनच अन्य समाजापेक्षा आपण भिन्न आहोत हे गृहीतक निर्माण होते, स्वाभाविकच पुढे त्या भिन्नतेचे `उच्च-नीच'तेत रुपांतर होऊन, अंतिमत: समाजांमध्ये दरी आणि वैर निर्माण होते. तथापि, भारतात किंवा जगात वांशिक,धार्मिक,जातीय आधारावर लोक एकत्र येणे हे एक `रुटीन' आहे. त्यामुळे ब्राह्मण एकत्र येण्यामध्ये आश्चर्य वाटण्यासारखे, वेगळ्या अपेक्षा करण्याचे कारण काय??

भुवया उंचावण्याचे कारण असे आहे की गेली दीडशे वर्षे संघटना, मेळावे यांचे आयोजन हे नेहमी ब्राह्मणांच्या विरुध्द असायचे, मग आता उलट ब्राह्मणांनाच संमेलन-संघटनेची निकड का भासावी??असा प्रश्न जनसामान्याना पडत असावा. वेगळ्या अपेक्षेचे कारण अर्थातच ब्राह्मणांची जनसामान्यातील`वेगळी' प्रतिमा हे असावे!!!बहुतांश जात-धर्म-वंशांची वेशभूषेपासून केशभूषेपर्यंत काही वैशिष्ट्ये समान आढळतात. काहींच्या मते तर आचरणात देखील समानता असते. `ब्राह्मण' म्हटले की कुठले वैशिष्ट्य डोळ्यांसमोर काय येते?? [लहानपणी वाचलेल्या `चांदोबा' मधील कथा ``एक गरीब ब्राह्मण होता'' या वाक्या पासून सुरु होत असे. त्यानंतर आजतागायत आर्थिकरित्या गरीब ब्राह्मण अपवादानेच दिसला...आणि स्वभावाने गरीब ब्राह्मण अपवादानेही अनुभवास आला नाही!! असो. शेवटी `चांदोबा' म्हणजे `परी'कथाच, `खरी' कथा नव्हे!! त्यामुळे, त्यातील उदाहरणे प्रत्यक्षात नसणारच.] आज `ब्राह्मण' म्हटल्यावर `शेंडी-जानवे' नजरे समोर येते का?? सध्या शेंडी-जानवे वाला ब्राह्मण पाहिल्यावर अन्य ब्राह्मणच आश्चर्य व्यक्त करतील. शेंडी-जानवे च नव्हे, तर एकंदरीतच जन्मा नंतरच्या सोयरयाच्या दिवसांपासून ते मृत्यू नंतरच्या सुतकाच्या दिवसांपर्यंत कुठल्याही सामुहिक परंपरा, रूढी आणि तत्सम बंधने झुगारणे हे `ब्राह्मण' जातीचे व्यवच्छेदक लक्षण आहे असे लोकाना वाटते!! उच्चारापासून भाषाच नव्हे, तर त्यातील आशया पर्यंत प्रत्येक बाबत `ब्राह्मण' स्वत:चे [जातीचे नव्हे] वेगळेपण जपू पाहतात अशी त्यांची प्रतिमा आहे. म्हणूनच मेळावे, संमेलना सारख्या सामुहिक कृत्य बाबत `वेगळी' अपेक्षा असावी.

जन्माधीष्ठीत अलगता किंवा जात मानणे अत्यंत गैर असले तरी लोक जात मानतात हे एक वास्तव म्हणून स्वीकारल्यास जात मानणारयाचा स्वत:च्या जाती बाबत दृष्टीकोन कसा असतो हे पाहणे महत्वाचे आहे. कोणताही माणूस आपल्या जातीची ओळख देताना स्वत:च्या जातीतील कर्तृत्ववान-नामांकित माणसांचीच नावे सांगतात. अमुक-तमुक दरोडेखोर,खुनी किंवा गुंड हा माझ्या जातीचा असे कोणीच सांगत नाही. त्याच्या जातीची तशा [कुख्यात] व्यक्तींची सांगड दुसऱ्या जातीचा माणूस करून देत असतो. स्वत:च्या जातीतील चांगली आणि इतर जातीतील वाईट उदाहरणे अगदी प्रत्येक जण फाडफाड देत असतो. दोनही उदाहरणे खरीच असतात. त्यातील कोणत्या व्यक्तीला त्या जातीतील माणसे आदर्श मानते, कोणत्या व्यक्तीशी त्या जातीची माणसे आपली अस्मिता जोडतात हा मुद्दा कळीचा ठरतो. ज्या जातीत राणा प्रताप जन्माला त्याच जातीत मानसिंग आणि भारमल देखील जन्मले. ज्या जातीत माधवराव पेशवे जन्मले त्याच जातीत दुसरा बाजीराव देखील जन्मला. मग त्या त्या जातीतील माणसे आज त्यातील कोणाला आदर्श मानतात ही बाब त्या जातीयांच्या भविष्यातील वर्तन-विचार ठरण्यासाठी व त्या जातीचे अन्य समाजातील प्रतिमा ठरण्यासाठी अत्यंत महत्वाचे ठरते.

ज्या नाशिक नगरीमध्ये ब्राह्मण सम्मेलन-अधिवेशन आयोजित करण्यात आहे ती नाशिक नगरी एके काळी भटा-भिक्षुकांची नगरी मानली जात असे.. अशा भटा-भिक्षुकांच्या नगरीमधील `जन्माधिष्ठित श्रेष्ठ' म्हणजे, तथाकथित ब्राह्मण आठवायचे झाल्यास कोणती नावे आठवतात?? कोणती तथाकथित `ब्राह्मण' नावे `मोठी' वाटतात ??? बहुदा एकही नाव समोर येणार नाही. आलेच तर अपवादाने,... चांदोबातील `गरीब ब्राह्मणा' सारखे!! तथापि, कर्तृत्व किंवा विचारांनी श्रेष्ठ व्यक्तींची नावे आठवायची झाल्यास कोणती नावे येतात?? अगदी गेल्या शतकाच्या पूर्वार्धा पासून एकेक नाव पाहिल्यास रे.टिळक, लक्ष्मीबाई टिळक यांच्यापासून सुरुवात होते. समाजातील विषमता,सामाजिक अन्याय याविरुध्द टिळक युगुलांनी केलेले कार्य आणि लेखन हे सर्वज्ञात आहे. नाशिकचे पहिले खासदार गो.ह.देशपांडे यांनी `काळाराम मंदिर' सत्याग्रहात बाबासाहेब आंबेडकरांना दिलेला पाठींबा व त्यानंतर सामाजिक समानतेची केलेली जोपासना. कॉ.विठ्ठलराव[सुधीर] फडके, स्वातंत्र्यसैनिक वसंतराव हुदलीकर, दादासाहेब बिडकर यांनी जात-पात विरोधी विचारांचा केलेला पाठपुरावा, आदिवासी-वनवासी जनतेच्या उध्दारासाठी वेचलेले कष्ट, माधवराव लिमये, कुसुमताई पटवर्धन यांनी पुरोगामी, सम्यक चळवळी साठी दिलेले योगदान या गोष्टी सर्वप्रथम नजरेसमोर येतात. तमाम नाशिककरांचे दैवत तात्यासाहेब शिरवाडकर यांच्या साहित्यातून, आचरणातून पूर्णत: नाकारलेली सामाजिक उतरंड, त्यांचा `काळाराम मंदिर' मोर्च्यातील सहभाग हे झटकन आठवते... आणि नावे तर मोठी आहेतच पण त्याही पेक्षा आचरण, कार्य आणि विचार मोठे!!! या सर्वांमध्ये एक बाब सामाईक होती, एक समान धागा होता.. तो ते जन्माने ब्राह्मण होते हा नसून या सर्वांनी `जन्माने असलेले ब्राह्मण्य' नाकारले होते हा होता. या सर्वांची जात काय होती, ते जन्माने ब्राह्मण होते का? हा प्रश्न ना कोणाला पडला आणि ना कोणाला कधी पडेल.......

नाशिकच कशाला??? संपूर्ण महाराष्ट्रात अशा कर्तृत्वाधारीत व्यक्तींची नावे पाहिल्यास त्या सर्वांनी `जन्माधिष्ठित उतरंड' नाकारलेली आढळते. जन्माने ते कोणीही असोत, त्या सर्वांनी जातीय विषमता नाकारली आणि निव्वळ कर्तृत्वानेच ते श्रेष्ठ ठरले. अशा कर्तृत्ववान लोकात अर्थातच जन्माने ब्राह्मण व्यक्तीही आहेत...कदाचित ते संख्येने जास्त देखील असतील...पण त्याने सिद्ध काय होईल??? एवढेच, की जन्माची जात नाकारणारयामध्ये जन्माने ब्राह्मणांची संख्या जास्त आहे!!! हे फक्त संख्याशास्त्रीय विश्लेषण होईल त्या पलीकडे त्यास किंमत नाही. म. फुलेंच्या कार्यात त्याना आयुष्यभर साथ देणारे गोवंडे आणि वाळवेकर हे ब्राह्मण होते, त्यांच्या पहिल्या शाळेसाठी जागा देणारे `भिडे' ब्राह्मणच होते..चवदार तळ्याच्या सत्याग्रहात आंबेडकरांच्या बरोबर अग्रणी लढणारे बापू `जोशी' होते आणि त्यांच्याबरोबर `मनुस्मृती दहना'चा ठराव मांडणारे गंगाधर `सहस्रबुद्धे' होते ...इतकेच कशाला?? बाबासाहेबांना आपले आडनाव `आंबेडकर' हे देणारेही ब्राह्मण होते आणि त्या काळी त्यांच्याशी विवाह करणाऱ्या `माई' देखील ब्राह्मणच!!! मुद्दा संख्याशास्त्रीय नसून या सर्वांमध्ये असलेल्या समान धाग्याचा `कर्तृत्वाचा आणि `जन्माची' जात नाकारण्याचा आहे.

जन्माधिष्ठित जातीच्या आधारे, अलगता पाळणे, जातीय उतरंड मानणे किंवा जातीय धाग्याने एकत्र येणे अनैतिकच आहे त्यामुळे दुरान्वये देखील त्याचे समर्थन होऊ शकत नाही. मात्र सर्वच जण तसे एकत्र येतात हे वास्तव स्वीकारले तर ब्राह्मणांनी काय [वेगळे] घोडे मारलंय??? मग मुद्दा उरतो तो फक्त या संमेलनात- अधिवेशनात पुढील पिढीस आदर्श कोणता घालून देणार?? ब्राह्मण जातीची ओळख कोणत्या व्यक्तींची नावे देऊन करून देणार?? गोवंडे,वाळवेकर, बापू जोशी, गंगाधर सहस्रबुद्धे, आंबेडकर, र.धों.कर्वे या नावांनी की दुसरा बाजीराव आणि राघोबादादा या नावांनी??? नाशिकची ओळख देताना इथे आलेल्या अन्य भाषिक ब्राह्मणांना कोणत्या व्यक्तींचे नावे सांगणार??? रे.टिळक, हुदलीकर, पटवर्धन, शिरवाडकर यांची की अन्य.....नावे माहित नसलेल्या `शेंडी-जानवे' ठेवलेल्या `जन्माने ब्राह्मण' व्यक्तींची??? कोणत्या व्यक्तींशी अस्मिता तथाकथित `ब्राह्मण्या'ची जोडण्याचे काम अधिवेशनात ठरावे??? ते कसेही ठरले तरी, एका बाबत मात्र जन्माधारित जातीयता ओलांडण्याचे या संमेलनाच्या सर्व पदाधिकाऱ्याचे अभिनंदन केले पाहिजे.... ते म्हणजे संमेलन नगरीचे नाव वसिष्ठ, विश्वामित्र असे ब्राह्मणाचे न ठेवता `श्रीराम'नगरी असे एका क्षत्रियाचे नाव दिले.....असेच यापुढे कधीतरी फुले, आम्बेडकरांचे ही नाव दिले जाईल ही आशा करायला काय हरकत आहे???
लोकेश शेवडे २४/०४/२०१०

नैतिकता आणि आव

"गुटख्यातून मिळवलेला पैसा साहित्यसंमेलना साठी वापरू नये" असे विधान श्री. अभय बंग यांनी केले. पुढे, असे पैसे न वापरून "संमेलन `शुध्द' ठेवावे" असेही त्यांनी सुचविले. ही विधाने करण्यापूर्वी श्री. बंग यांनी ती विधाने ज्यांच्या देणग्या बाबत केली होती त्या `माणिकचंद' या `ब्रांड' किंवा त्या उद्योग समुहाचे प्रमुख श्री.धाडीवाल यांनी तो पैसा कसा मिळवला आणि त्यांच्या कोणत्या उद्योगातून देऊ केला होता याची त्यांना कल्पना नसल्याचे कबूल करून मग ती विधाने केली. मग काय विचारता???......

संमेलनापूर्वी कोणत्या ना कोणत्या विषयावरून वादळ उठलेच पाहिजे...ही एक परंपरा ... साहित्याशी संबंध नसलेल्या विषयावरूनच वादळ उठवण्याची दुसरी परंपरा...आणि.... भाष्य करण्यापूर्वी माहिती न मिळवण्याची आपल्या विचारवंतांची तिसरी परंपरा....सर्वच्या सर्व परंपरा यथासांग पार पडल्या!!!! त्यामुळे यंदाचेही साहित्य संमेलन अगदी पारंपारिकरित्या यशस्वी होईल हे नि:संशय!! असो, पण या वादळामुळे पैसा,शुध्दता आणि नैतिकता या साऱ्या बाबत प्रश्न-निकष-व्याख्या आणि संमेलनासाठी [म्हणजे ते शुध्द राहण्यासाठी]`काय वापरावे' याचे नियम तपासण्याची मात्र आवश्यकता निर्माण झाली. या प्रक्रियेत श्री.बंग किंवा तत्सम विचारवंत सहभागी नाही झाले [ विधाने केल्या नंतर त्यावर फेरविचारकिंवा वेगळा दृष्टीकोन न स्वीकारण्याची देखील अशा विचारवंतांची परंपरा असू शकते] तरी देखील या बाबी तपासणे अनिवार्यच आहे.

प्रश्न १. कायदेशीर-सनदशीर मार्गाने केलेल्या श्रमांमध्ये, व्यवसायांमध्ये, उद्योगांमध्ये शुध्द-अशुध्द, नैतिक-अनैतिक असे काही प्रकार असतात का??

प्रश्न २. ज्या श्रमांच्या, उपजीविकेच्या किंवामिळकतीच्या प्रकारांना, व्यवसायांना, उद्योगांना, व्यवहारांना कायद्याने मान्यता आहे त्यांचे पुनर्मूल्य-निर्धारण [re-assessment] करण्यासाठी न्यायालय-संसद-विधानसभा-नियत-कालिके,` त्या-त्या विषयाशी संबंधित संस्था' यातील कोणताही मार्ग उपलब्ध नाही का ?? जर ते मार्ग उपलब्ध असतील तर त्या मार्गाने न जाता त्या विषयाशी संबंध नसलेल्या संमेलनावर दबाव टाकणे नैतिक ठरते का??? सेंसोर-सरकार यानी सम्मत केलेल्या नाटय-चित्र-साहित्य इ. विरुध्द बंदी साठी रस्त्यावर उतरणारया आन्दोलाकाचा निषेध करून त्यानी सरकार-न्यायालय-सेंसोर कड़े जावे असे हेच विचारवंत सुचवित असतात....ही आत्म-विसंगति नव्हे काय??

प्रश्न ३. ज्या व्यक्तीच्या मिळकतीची अनेक साधने/मार्ग आहेत [उदा. लेखक लेखनातून पैसे मिळवत असताना त्याची एखादी जागा किंवा वाहन भाड्याने देऊन काही कमाई करू शकतो], जी व्यक्ती अनेक उद्योग/उत्पादने करत असेल, किंवा ज्या उद्योग समुहाची अनेक उत्पादने आहेत [उदा. एखाद्या समूहाची विमान-सेवा, सोडा, कपडे आणि दारू अशी अनेक उत्पादने असू शकतात] किंवा एकच ब्रांड पण एकमेकांशी संबंध नसलेले अनेक उद्योग व उत्पादने असतील [उदा. `स्वस्तिक' हा ब्रांड वापरणारी अनेक उत्पादने आहेत परंतु त्या उद्योगांचा व त्यांच्या संचालकांचा परस्परांशी कोणताही संबंध नाही] अशा सर्व प्रकार व मार्गा मधील कोणता पैसा हा शुध्द/नैतिक किंवा अशुध्द/अनैतिक मानावा???

प्रश्न ४. गुटख्याचा पैसा अशुध्द/अनैतिक असेल तर त्याच्या वितरकाचा, किरकोळ विक्रेत्याचा, पानवाल्याचा पैसा,अशुध्द-अनैतिक ठरतो की नाही?? मग एखाद्या पानवाल्याने देऊ केलेले पैसे संमेलनासाठी स्विकारावे की नाही??

प्रश्न ५. आपल्या दुकानात्तील अनेक वस्तूमध्ये एक गुटखा किंवा सिगारेट ठेवणाऱ्या किराणा व्यापारयाचे पैसे अशुध्द मानावे की नाही?? मानायचे झाल्यास किती प्रमाणात ?? म्हणजे एकूण विकल्या जाणारया २०० वस्तूंमध्ये एक गुटखा विक्री करणारया किराणा व्यापाऱ्याचा शंभर टक्के पैसा अशुध्द होतो असे मानावे, की अर्धाटक्का अशुध्द?? तो टक्का वस्तुंच्या संख्येचा धरावा की,मूल्याच्या ??

प्रश्न ६. भारतातील अनेक मोठी देवस्थाने समाजोपयोगी कारणांसाठी पैसा खर्च करतात. मोठ-मोठ्या देणग्या देतात. त्यांचा पैसा काही आपोआप तयार झालेला नसतो. देवस्थानांकडे जमा झालेला पैसा हा दर्शन घेणारया लोकांनी मूर्ती समोर वाहिलेला किंवा `बड्या' मंडळीनी दागिने-देणग्या स्वरूपात दिलेलाच असतो. त्यात अर्थातच अनेकविध प्रकारची मंडळी असतात, ज्यात अनेकांनी आपले अनैतिक हेतू साध्य व्हावे म्हणून केलेल्या नवसाचे पैसे-वस्तू असतात [उदा. जक्कल-सुतार या खुन्यांनी खून करण्यापूर्वी ते खून आपल्या हातून घडावे यासाठी एका प्रसिध्द देवळात जाऊन नवस केला होता व तो फेडलाही होता] तसेच अनेकांनी आपला काळा पैसा देवस्थानांना दिलेला असतो [उदा. दक्षिण भारतातील एका प्रसिध्द देवस्थानाला काळा पैसा/दागिने दिल्यास उर्वरित काळा पैसा`tax- इन्स्पेक्टर्स' पासून सुरक्षित राहतो अशी श्रद्धा अनेक कृष्ण-धनिका मध्ये आहे म्हणून ते `तशी' सुरक्षा मिळवतात], एकंदरीत कसेही असले तरी देवस्थानाकडे जमा झालेल्या पैशात गुटख्याचा-मद्याचा किंवा त्या व्यापारयांचा, किंवा त्यांच्या जाहिरात एजंसी, जाहिरातीची मोडेल्स वगैरे या ना त्या प्रकारे सम्बंधित,लाभार्थिन्चा पैसा असणारच.मग, देवस्थानांकडून आलेला `तसा' पैसा, देणगी अथवा प्रायोजकत्व हे शुध्द-अशुध्द, नैतिक-अनैतिक यापैकी काय आणि का मानावे??

या साऱ्या प्रश्नांचे उत्तर काहीही असले तरी त्याहून वेगळा आणि महत्वाचा प्रश्न उरतोच ... तो म्हणजे...जो गुटखा [किंवा सिगारेट, मद्य वगैरे कोणतेही अंमली पदार्थ] बनवून किंवा विकून मिळवलेला पैसा अशुध्द-अनैतिक ठरतो...त्याच अंमली पदार्थांचे सेवन करणाऱया साहित्यिकाचे साहित्य, किंवा अशा पदार्थाचे सेवन करताना निर्माण झालेले साहित्य अशुध्द ठरते की शुध्द?? अशा पदार्थांचे सेवन करणारया साहित्यिकांनी संमेलनात प्रवेश केल्यास संमेलन `बाटणार' नाही का??

असो...प्रत्येक व्यक्तीला विचार स्वातंत्र्य, मत-स्वातंत्र्य आहेच!! त्यामुळे श्री.अभय बंग किंवा तत्सम व्यक्तींच्या मताचा तेवढा आदर आहेच. त्यात, निर्व्यसनी असूनही सज्जन असलेली जगात जी काही तुरळक मंडळी आहेत, त्यात श्री. अभय बंग, अनिल अवचट हे अग्रणी आहेत हे तर निर्विवाद आहे. तथापि, श्री. बंग यांच्या विधाना नंतर श्री.धाडीवाल यांनी प्रायोजकत्व मागे घेतल्याचे जाहीर केले.. याबाबत त्या मंडळीनी हा "नैतिकतेचा विजय झाला"असे जाहीर केले त्याचे मात्र आश्चर्य वाटले...श्री.धाडीवाल यांनी [प्रायोजकत्व]`नाकारणे' यात संमेलनाची कसली नैतिकता?? नाकारलेल्या उपवर मुलीने तिला नाकाराल्यावर "मला लग्नच करायचे नव्हते आणि`सोज्ज्वळ'’ राहायचे..होते'' असे म्हणण्या सारखे ते वाटले. हे बोलणे म्हणजे `नैतिकतेचा आव' असल्या सारखेच भासते. मराठी मध्ये `आव' याला दुसराही एक अर्थ आहे. अपुरया माहितीवर भाष्य करने आणि त्याच्या परिणामाना `नैतिकतेचा विजय संबोधणे' म्हणजे नैतिकता नव्हे `आव' आहे. अर्थात `आव' कोणत्या अर्थाने हां प्रश्न आहेच!!!